VỀ LÀNG ĐÔNG HỒ, LẮNG NGHE NHỮNG BỨC TRANH KỂ CHUYỆN Tác giả: Phạm Quang Hà.

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa – Nguyễn Thị Oanh giới thiệu, quảng bá nghề làm tranh dân gian Đông Hồ với Thủ tướng Thái Lan Paetongtarn Shinawatra. Ảnh: Gia đình nghệ nhân cung cấp.

Du lịch Việt Nam đang trên đà phát triển mới, ngày càng có thêm những thành tựu mới. Từ Cầu Vàng – biểu tượng du lịch nổi bật từ mùa hè năm 2018, tới việc nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào cuối năm 2025, bức tranh du lịch Việt Nam ngày càng khởi sắc, ngày càng mở ra nhiều cơ hội để quảng bá hình ảnh đất nước, con người và văn hóa Việt Nam đến với bạn bè trong nước và quốc tế.

Nhân Ngày Du lịch Việt Nam ngày 9 tháng 7, tác giả có bài viết về một trường hợp điển hình cho việc bảo tồn và phát huy giá trị của điểm đến, đó là làng tranh dân gian Đông Hồ – một không gian di sản đang ngày càng thu hút du khách trong và ngoài nước tới tham quan, trải nghiệm.

Ở làng tranh dân gian Đông Hồ, du lịch không chỉ là một hành trình tới một vùng đất mới, để nhìn, để ngắm, để ăn thứ này, uống thứ kia, chụp một bức hình rồi lại lên xe trở về. Ở đây, du lịch còn là một hành trình gặp gỡ: giữa những con người xa lạ với những con người bản địa đang gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc của chính họ. Ở Đông Hồ, mỗi bức tranh không chỉ đơn giản là một sản phẩm thủ công, mà còn là một câu chuyện về làng, về gia đình, về phong tục, về ký ức và tâm hồn người Việt.

Tranh dân gian Đông Hồ ra đời tại làng Đông Hồ, thuộc vùng Kinh Bắc xưa, nay thuộc địa phận tỉnh Bắc Ninh. Nói sâu về quá trình in tranh Đông Hồ, từ những tờ giấy điệp óng ánh, từ những màu sắc được chế tác bằng nguyên liệu thiên nhiên, và từ kỹ thuật in khắc gỗ thủ công, các nghệ nhân làng Đông Hồ đã tạo nên những tác phẩm phản ánh đời sống, phong tục, tín ngưỡng và ước vọng của cư dân đồng bằng Bắc Bộ. Những hình ảnh đơn sơ, quen thuộc như gà mẹ bên đàn gà con, đàn lợn âm dương, em bé ôm gà, em bé ôm vịt, chú bé chăn trâu, cảnh đánh ghen hay đám cưới chuột, không chỉ mang vẻ đẹp dân gian, mà còn gửi gắm những bài học về đạo lý, tình cảm gia đình, sự sung túc, sự sinh sôi và niềm vui, tiếng cười hóm hỉnh của con người Việt Nam.

Tranh, ván khắc và giấy điệp – những yếu tố làm nên vẻ đẹp mộc mạc, riêng có của tranh dân gian Đông Hồ. Ảnh: Tác giả thu thập.

Nếu trước đây, tranh Đông Hồ thường được nhắc đến như một thú chơi ngày Tết, thì hiện nay, làng tranh Đông Hồ còn có thể được nhìn nhận như một điểm đến du lịch di sản đang sống. Du khách tới đây không chỉ để mua những bức tranh, mà còn để bước vào không gian làng quê, làng nghề; có cơ hội gặp người nghệ nhân vẽ tranh, xem thao tác họ vẽ như thế nào, in ra làm sao, nghe họ kể về những trang giấy điệp, xem họ tạo nên những nét màu tự nhiên, xem họ in bằng ván khắc, và nghe họ giải thích ý nghĩa của từng bức tranh gắn với từng hình tượng dân gian. Chính quá trình này, chính sự gặp gỡ này, đã làm cho chuyến đi, chuyến tham quan, trở thành một trải nghiệm văn hóa sinh động, gắn kết giữa du khách và người dân, chứ không còn chỉ đơn thuần là một hoạt động tham quan, nghe nhìn rồi ra về như trước đây.

Trong gian nhà của nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa và nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh, du khách có thể cảm nhận được sức sống ấy một cách sinh động và rõ rệt. Ngôi nhà của gia đình ông bà không chỉ là nơi ở, nơi sinh hoạt giữa các thành viên, mà còn là xưởng nghề, phòng trưng bày, điểm đón tiếp khách thập phương, và cũng là lớp học dạy nghề, truyền nghề. Những bức tranh, ván khắc, giấy điệp, màu, dụng cụ, ảnh tư liệu, bằng khen, chứng nhận và những câu chuyện của gia đình, tất cả cùng hiện diện, hòa quyện với nhau một cách gần gũi. Ở đây, di sản không nằm yên một chỗ, mà liên tục hoạt động, vận động, tiếp tục được thực hành qua đôi bàn tay của người nghệ nhân, qua những lời kể, qua hoạt động đón chào khách, hướng dẫn khách trải nghiệm và truyền dạy nghề cho thế hệ con cháu.

Không gian nhà ở – xưởng nghề – phòng trưng bày của gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa – Nguyễn Thị Oanh tại làng tranh Đông Hồ. Ảnh: Tác giả thu thập.

Điều hấp dẫn của du lịch nơi làng Đông Hồ nằm ở sự bình dị. Du khách có thể đi qua những con đường làng, lắng nghe những âm thanh quen thuộc của làng quê, nông thôn, rồi dừng lại trong một căn nhà làm tranh của một nghệ nhân để xem họ vẽ tranh ra sao, phơi tranh thế nào. Ví dụ, khi nghệ nhân đặt một tờ giấy trắng xuống bàn, căn chỉnh một chút, rồi ấn ván khắc xuống bằng kinh nghiệm nhiều năm làm nghề, bức tranh dần được hoàn thiện và hiện hình. Đây là một ví dụ điển hình thể hiện quá trình làm nghề cầu kỳ, công phu, giúp du khách hiểu rằng giá trị của một bức tranh không chỉ nằm ở hình ảnh bên ngoài, mà còn nằm ở nhiều lớp sâu hơn: là ký ức, là sự kiên nhẫn, là tình cảm gia đình, và là tình yêu với di sản của hộ nghệ nhân.

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa thực hiện một công đoạn làm tranh Đông Hồ trong không gian nhà ở – xưởng nghề của gia đình. Ảnh: Gia đình nghệ nhân cung cấp.

Với du khách trong nước, Đông Hồ gợi lên tình yêu quê hương và những hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt Nam: cây cối, con vật, mặt đất, sông nước, nếp nhà, mùa vụ, ngày Tết và cả tình cảm gia đình. Với du khách quốc tế, Đông Hồ lại trở thành một lớp học văn hóa, nơi họ có thể tiếp cận văn hóa Việt bằng trải nghiệm chuyến đi một cách sinh động, trực tiếp. Du khách quan sát nghệ nhân hành nghề, hỏi những câu hỏi đơn giản thông qua phiên dịch viên, xin chụp ảnh với nghệ nhân, xin chữ ký nghệ nhân, hỏi mua một bức tranh mang về làm kỷ niệm, và mang theo về nhà cả một câu chuyện về làng nghề truyền thống. Vì thế, giá trị của một chuyến đi, một chuyến du lịch, không chỉ nằm ở những sản phẩm mà khách mua về, mà còn nằm ở ký ức, ấn tượng văn hóa được hình thành trong quá trình du khách tiếp xúc với nghệ nhân và cộng đồng địa phương.

Vợ chồng nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa – Nguyễn Thị Oanh trong hoạt động giới thiệu, trình diễn nghề làm tranh Đông Hồ tới công chúng và du khách. Ảnh: Gia đình nghệ nhân cung cấp.

Cuối năm 2025, Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Điều này càng tạo ra sự quan tâm của công chúng đối với làng nghề. Đây vừa là niềm tự hào, vừa là thách thức trong việc bảo vệ di sản. Hôm nay, nhân dân Đông Hồ càng cần phải cố gắng hơn nữa trong việc duy trì nghề làng. Để di sản tiếp tục sống, tiếp tục trường tồn, cần có người thực hành, có nguồn cung nguyên vật liệu, có thị trường tiêu thụ, có lớp trẻ kế nghiệp, có những chính sách hỗ trợ từ Nhà nước, và có cả những du khách biết trân trọng giá trị văn hóa bản địa.

Trong bối cảnh đó, du lịch có thể trở thành một hướng đi quan trọng. Nếu được phát triển đúng cách, du lịch không chỉ giúp quảng bá hình ảnh điểm đến Đông Hồ, mà còn thúc đẩy tạo sinh kế, việc làm cho nghệ nhân, khuyến khích các hộ gia đình tiếp tục giữ nghề, giúp công chúng hiểu sâu hơn về giá trị của di sản. Những chuyến tham quan làng tranh của du khách, những buổi trải nghiệm in tranh, những câu chuyện mà nghệ nhân đang kể, những bức tranh du khách mua về, đều là những cách giúp di sản tiếp tục được lan tỏa. Tuy nhỏ bé, nhưng nếu được cộng hưởng, giá trị ấy sẽ rất lớn.

Tuy nhiên, phát triển du lịch cũng có nhiều rủi ro. Đông Hồ không nên chỉ được nhìn như một “bảo tàng”, cũng không chỉ là một nơi bán sản phẩm lưu niệm. Điều cần giữ là hồn cốt, giá trị tinh hoa của làng, đó chính là kỹ thuật nghề truyền thống, nguyên liệu tự nhiên, không gian gia đình, ký ức làng quê cộng đồng, và sự tôn trọng, hiểu rõ giá trị của người nghệ nhân. Du lịch Đông Hồ, vì vậy, cần hướng tới chiều sâu, không chỉ bề mặt; cần giúp du khách hiểu được công sức, lịch sử và tinh thần văn hóa nằm sau mỗi bức tranh. Không chỉ là tới để xem tranh, mà còn để hiểu tranh.

Nhân Ngày Du lịch Việt Nam 09/07/2026, từ trường hợp điển hình về làng cổ Đông Hồ, chúng ta có thể nhìn rộng hơn về vai trò của du lịch trong việc bảo tồn di sản. Du lịch Việt Nam không chỉ có nhiều danh lam thắng cảnh, có những đô thị sầm uất, sôi động, có những khu nghỉ dưỡng hiện đại, mà còn nằm ở những làng quê, những ngôi nhà, gia đình nghệ nhân, những bàn tay đang lao động miệt mài, đang gìn giữ không ngơi nghỉ, và cả những câu chuyện đang được kể qua từng thế hệ.

Về Đông Hồ hôm nay, ta về với một không gian nơi di sản vẫn đang hiện hữu, đang sống. Di sản sống trong đôi bàn tay người nghệ nhân, sống trong tờ giấy điệp, trong màu tranh, trong ván khắc, sống trong những câu chuyện kể dân làng vẫn truyền nhau. Di sản cũng sống trong sự lựa chọn nghề của những gia đình nghệ nhân còn sót lại. Và khi mỗi du khách đứng im, cảm nhận, lắng nghe, dùng năm giác quan để cảm nhận giá trị của làng quê, rồi mang những giá trị, những câu chuyện ấy đi xa hơn, về kể ba nghe, kể bạn, kể ông bà nghe, thì khi ấy, du lịch đã góp phần làm cho tranh Đông Hồ tiếp tục có hơi thở, tiếp tục được hiện hữu, và tiếp tục sống trong thế cuộc hôm nay. Bài viết dựa trên ghi chép thực địa tại gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa – Nguyễn Thị Oanh, làng tranh dân gian Đông Hồ, Bắc Ninh, tháng 6-7/2026. Ảnh: tác giả/gia đình nghệ nhân cung cấp.